`Femke Halsema zou het kunnen'

De vraag werd talloze keren gesteld tijdens de verkiezingsstrijd: wie wordt de nieuwe premier van ons land? Het antwoord is vandaag, op grond van de verkiezingsuitslag, misschien bekend. Maar over welke leiderschapskwaliteiten moet hij of zij eigenblijk beschikken? Professor Celeste Wilderom van de faculteit MB doet al jaren onderzoek naar leidinggevenden in het bedrijfsleven en non-profitorganisaties. `Bij politieke leiders draait het veel te veel om hun eigen macht. Daar baalt de kiezer van.'

Het leiderschapsonderzoek van Wilderom is een intensieve klus. Om de gedragspatronen van managers - in grote en kleine bedrijven, in de profit- en nonprofit-sector - te analyseren, worden ze gefilmd tijdens de dagelijkse overlegpraktijk. `Seconde per seconde analyseren we vervolgens de beelden, op verbaal en non-verbaal gebied en coderen op die manier hun gedragingen', zegt Wilderom.

Zo werd het gedrag van alle leidinggevenden van de Rabobank Enschede-Haaksbergen op film vastgelegd. Vervolgens werd aan het personeel gevraagd of het gedrag van de manager afweek van een vergadering zonder camera. `In meer dan 95% van de gevallen gedroeg de manager zich niet anders. Onze analyse laat dus echt leiderschapsgedrag zien.' In die analyses valt een aantal patronen op dat ook op politieke leiders van toepassing is, volgens Wilderom. Want wat moet een potentiële premier in huis hebben? En wat moet hij of zij vooral niet doen?

`De kiezers willen niets negatiefs horen', zegt Wilderom. `Positiviteit zet wel zoden aan de dijk. Dat zie ik ook terug in mijn leiderschapsonderzoek. Natuurlijk moet een leider in bepaalde omstandigheden wel in staat zijn om feedback te geven op negatieve situaties. Maar negatieve uitlatingen zullen snel worden afgestraft.'

Bij het gesprek schuift Amaranta Karssiens aan, een externe promovenda van Wilderom en tevens zelfstandig organisatieadviseur en trainer op het gebied van leiderschap. Karssiens verzorgt onder andere trainingen in leiderschap aan politici. Ze is net terug van een congres op het MIT in Boston. `Positiviteit is inderdaad heel belangrijk voor managers, dat werd ook verteld op dit congres. Vriendelijkheid en authenticiteit worden gewaardeerd door kiezers en medewerkers. Ze worden ook wel de honours signals genoemd', aldus Karssiens.

Een andere kwaliteit van de nieuwe premier is dat hij of zij `sturend' moet zijn, zeggen de twee deskundigen. `Iemand moet in staat zijn om een duidelijke visie neer te zetten waar het land naartoe moet in de komende paar jaar. Een heldere en korte boodschap werkt daarin het beste.' Wilderom is van mening dat er maar weinig politieke leiders in staat zijn om zo'n scherp beeld neer te zetten over de toekomst van Nederland. `Daar zijn de media ook wel enigszins schuldig aan, want lijsttrekkers krijgen vaak maar weinig tijd om hun boodschap te verkondigen.'

De allerbelangrijkste leiderschapskwaliteit is misschien nog wel het `samen doen'. Wilderom: `En steun geven aan mensen die voor je werken. Veel luisteren hoort daarbij. Wat je nu ziet is vaak het one-way-street-speaking. De debatten zijn over en weer spelletjes tussen politici, die eigenlijk niet luisteren naar de stemmers. Het Torentje van de premier moet open ramen hebben; men krijgt al veel te vaak het gevoel dat die ramen dicht zijn. Mensen kijken naar de debatten als een soapopera. Erop reageren kunnen de kiezers niet, het voedt de mensen niet.'

Karssiens: `Functioneren binnen de politieke arena vraagt om ego, want het draait om macht. De beste leider is iemand die zowel dienstbaar kan zijn als zijn weg kan vinden in het machtsspel. En daartussen kan kiezen, in verschillende situaties en contexten.' Als voorbeeld noemt ze Barack Obama. `Hij was tijdens zijn campagne niet bezig met mensen afzeiken. Obama twitterde en zijn volgelingen twitterden ook, dat creëerde veel betrokkenheid onder de kiezers. Een voorbeeld van het `samen doen'.

`Jan-Peter Balkenende is een moralist', zegt Wilderom. `Hij riep te vaak `wij moeten dit en wij moeten dat'. Bijna veroordelend. Dat zijn de mensen nu wel zat. Ik raad het de nieuwe premier niet aan om dit over te nemen. Balkenende schiep geen nieuw beeld van Nederland met ruimte voor discussie over hoe we die richting op zouden kunnen gaan. Dat moet de nieuwe premier wel doen.'

En wat als het een vrouwelijke premier wordt? Wilderom: `Als je kijkt naar stereotiep vrouwelijk leidinggeven, dan verwacht ik dat een vrouwelijke premier op een natuurlijker wijze de samenwerking zal zoeken met andere partijen. Dat leidt in de praktijk daadwerkelijk tot iets wezenlijks. Femke Halsema zou het kunnen. Ik vind haar een wijze vrouw, en ze is inhoudelijk. Neelie Smit Kroes net zo. En zij zitten er duidelijk niet alleen voor het krijgen van macht.'

Volgens de allerlaatste peilingen van dinsdagavond maakt Mark Rutte grote kans om de nieuwe premier van Nederland te worden. Wat vindt Wilderom van hem? `Ik vind het kwalijk dat Mark Rutte zijn studie niet afgemaakt heeft. Hij is een goede debater, was een goede staatssecretaris, en komt jong over. Maar die drie credits zijn nog niet voldoende voor een goede premier in tijden van zwaar weer.'

Een goede leider kan zowel dienstbaar zijn als machtsspelletjes spelen, volgens Amaranta Karssiens (links) en Celeste Wilderom. (Foto: Arjan Reef)