Fosfaat raakt op en er is geen alternatief

Van onze fossiele brandstoffen weten we dat ze opraken. Dat ook de voorraad fosfaat in rap tempo slinkt, daarvan zijn we ons minder bewust. Terwijl de gevolgen desastreus kunnen zijn: grote voedseltekorten, hongersnoden en oorlogen. `Fosfaat is essentieel voor het functioneren van mens, dier en plant. Er bestaat geen alternatief', aldus ITC-hoogleraar Eric Smaling. `We moeten nu technologie ontwikkelen om te kijken wat herwinbaar is.'

Vijf voor twaalf is het misschien nog niet, maar dan wel kwart voor twaalf, denkt Eric Smaling, hoogleraar duurzame landbouw aan de faculteit ITC en tevens Eerste Kamerlid voor de SP. Hij werkte afgelopen maand mee aan een waarschuwend Youtubefilmpje over fosfaatschaarste.

`We weten niet precies hoelang we vooruit kunnen met de huidige voorraden, maar er zijn rapporten die zeggen dat al in 2030 de vraag structureel het aanbod overschrijdt. Dan moet je de fosfaatkringloop op orde hebben. Anders krijgen we straks nog een run op begraafplaatsen. In botten zit namelijk relatief veel fosfaat.'

Fosfaat is onmisbaar in plantaardige cellen. Onze gewassen zijn ervan afhankelijk en daarmee de hele voedselproductie. Omdat er in de bodem van nature weinig fosfaat zit, halen planten in de moderne landbouw het meeste fosfaat uit kunstmest of dierlijke mest. Maar het eind van de voorraad fosfaat, opgeslagen in grote gesteentes (zogenaamde apatieten), lijkt in zicht. Bovendien zit tachtig procent van het fosfaat in China en Marokko. `Het is link dat slechts twee landen zo'n groot deel van de voorraden bezit. Daar kun je politiek mee bedrijven.'

Als we niets doen, ontstaan op termijn ernstige voedseltekorten, hongersnoden en oorlogen, voorspelt Smaling. `Gewassen kunnen nog even teren op het fosfaat dat in de grond zit, maar dat houdt op als de bemesting helemaal wegvalt. Omdat er dan minder gras groeit, blijven er ook minder koeien in leven die mest produceren met daarin fosfaat. Sowieso hadden we zonder kunstmest nu geen 6,5 miljard mensen kunnen voeden. Als we niets doen, dan hebben we in 2050 zeker niet genoeg fosfaat voor negen miljard mensen.'

`We hebben te maken met het periodiek systeem waarvan de elementen niet inwisselbaar zijn. De enige oplossing is zuinig zijn en hergebruiken.' Veel fosfaat verdwijnt in ons huisafval, in het toilet of door overbemesting via het grondwater in rivieren. Uiteindelijk belandt het op de zeebodem of als restpuin uit afvalverbrandingsinstallaties dat gebruikt wordt onder wegen en spoorlijnen.

Bij het grote publiek lijkt dit probleem echter niet erg bekend. Smaling heeft wel een idee hoe dat komt. `Het is hetzelfde als met fossiele brandstoffen. Olie associeer je met benzine en rondrijden. Als je al iets over fosfaat weet, dan is het dat het iets met wasmiddelen te maken heeft. Maar niet dat we ons brood, vlees en melk er aan danken.'

De grootste winst valt volgens de ITC-hoogleraar te behalen in een betere afvalverwerking en zuivering van fosfaat uit ons afvalwater. De bekendste vorm van hergebruik is de compostbak. Fosfaat uit plantenresten komt zo terug in potgrond. `Maar een Nederlands huishouden gooit gemiddeld ook 150 kilo voedsel per jaar weg dat niet wordt gerecycled', aldus Smaling. `Die hoeveelheid kan natuurlijk fors naar beneden.'

Op kleine schaal wordt al geëxperimenteerd met het halen van fosfaat uit ons afvalwater. Zo wordt door een chemische reactie de stof struviet gewonnen, een verbinding die behalve fosfaat ook stikstof en magnesium bevat. `Die zou je, na verdere reiniging, als meststof kunnen gebruiken. Dat mag nu niet van de Europese Unie omdat het om een afvalstof gaat, maar ik verwacht dat dit de komende jaren verandert. Met fosfaat terugwinnen uit afvalwater kunnen we de grootste klap maken.'

Daar moet dus op ingezet worden, vindt Smaling, evenals op technologieontwikkeling om meer fosfaat uit ons restafval te scheiden. Hij verwacht dat de UT daarin ook een rol kan spelen. `Het eerste wat we in Nederland moeten doen, is in detail in kaart brengen, waar het fosfaat vandaan komt, hoe en waar het gebruikt wordt en waar we het verliezen. Ofwel het maken van een zogenaamde life cycle analysis. Vervolgens moet je je concentreren op die plekken in de keten waar het meeste verdwijnt, terwijl dat wel is terug te brengen in het productieve systeem. Op dit moment zijn dat de overbemeste landbouwgrond en het huishoudelijk afval, inclusief rioolwater. Hier is behoefte aan duurzame technologie waar de UT goed in is. Bovendien is alles goedkoper dan het fosfaat te zijner tijd van de zeebodem te schrapen.'

Er is haast bij geboden, laat Smaling blijken. `Duurzaam denken en leven is geen modegril meer, maar bittere noodzaak: de consumptiemaatschappij loopt ten einde. Wat mij betreft komt er een dikke streep onder het weggooitijdperk.'

Eric Smaling: ‘Gewassen kunnen nog even teren op het fosfaat dat in de grond zit, maar dat houdt op als de bemesting helemaal wegvalt.’ (Foto: Arjan Reef)

Het Youtubefilmpje waar Eric Smaling in acteert, is te vinden via www.youtube.com/watch?v=HqOfcUufyzQ.