`Ik heb altijd m'n eigen plan kunnen trekken'

Geplaatst: 08-09-2010 18:09

jacques thomassen over democratie, wilders en 33 jaar ut

editie:

jaargang:

Jacques Thomassen (bijna 65) weet nog steeds niet waar `ze' in 1977 het lef vandaan haalden hem te benoemen tot hoogleraar politicologie. `We waren een stel snotneuzen, jonge honden, maar kregen meteen al flinke verantwoordelijkheden.' Het pakte goed uit. Zijn vakgroep behoort bij visitaties steevast tot de beste van het land en in 2005 kreeg Thomassen de eretitel universiteitshoogleraar. Eind deze maand neemt hij afscheid.

De titel van je afscheidssymposium op 24 september is `De permanente crisis van de democratie'. Leg eens uit.

`Een ambitieuze titel, hè. Die heb ik al maanden geleden opgegeven. Daarna moest ik hem nog zien in te vullen. Iedereen praat over politiek alsof de democratie straks vergaat. Crisis en democratie horen kennelijk bij elkaar. Maar er is altijd crisis geweest, zolang de democratie bestaat. Democratie zweeft tussen ideaal en werkelijkheid. Er is bovendien een spanning tussen democratie, de stem van het volk, en de rechtsstaat, waarin wordt opgekomen voor de rechten van minderheden. Als de democratie nog twintig jaar standhoudt, is het veel, zo lijkt het wel. Met dergelijke constateringen kun je citatenboeken volschrijven. Je denkt ze zullen nu wel ophouden over die crisis in de democratie, maar er komt steeds een nieuwe reden om erover te praten.'

Waarom wordt er nu over crisis gesproken?

`De democratiseringsbeweging in de jaren zestig leidde tot een erosie van het vertrouwen in de politiek. Er verschijnen voortdurend rapporten over wat te doen, want het vertrouwen in de politiek zou dalen. Helemaal niet waar. En ik ben niet de enige die dat zegt. Maar in het publieke debat blijft het hardnekkig terugkeren. Mensen zijn autonomer geworden, het opleidingsniveau is gestegen. Tijdens de verzuiling lag elke stem vast door de groep waar je bij hoorde. Verkiezingen waren haast een volkstelling. Aan het aantal stemmen op de KVP kon je zien hoeveel katholieken er waren. Nu kiezen mensen echt, en zie je dat de uitslag versnippert. Dat werd veertig jaar geleden als een zegen voor de democratie gezien, nu als een bedreiging ervan.'

Wat kun je aan die versnippering doen?

`Wat mij betreft wordt er een kiesdrempel ingevoerd. Of een gekozen premier, dan geef je kiezers een stem over hoe de regering er uit gaat zien. Nu zie je geen doorvertaling van de uitslag in een kabinetsformatie. Sterker nog, een formatie wordt steeds moeilijker omdat het zo versnipperd is.'

Hoe raak die laatste woorden zijn, blijkt een dag later. Nauwelijks 24 uur na het gesprek met Thomassen, stranden de formatiepogingen voor een VVD/CDA-kabinet met gedoogsteun van de PVV. Hoezeer hij ook de pest zegt te hebben aan het gedachtengoed van Wilders, gezien de uitslag van de verkiezingen vindt Thomassen het logisch dat er zolang is onderhandeld over een rechts kabinet.

`Ik ben bovendien altijd tegenstander van Paars geweest. Ja, dus ook van Paars Plus. Ik heb dat nooit begrepen. Als je kiezers invloed wilt geven op welke regering er komt, moet er ook een keuze zijn voor de oppositie. Omdat de belangrijkste politieke partijen van links en rechts in de Paarse kabinetten vertegenwoordigd waren, was er geen geloofwaardige oppositie meer over en vielen regering en politiek stelsel als het ware vrijwel samen. Onder die omstandigheden valt onvrede met het regeringsbeleid al gauw samen met onvrede met hele politieke bestel. Zo kon een protestpartij als de LPF tot bloei komen.'

In 2002 beschreef Ronald Plasterk in zijn column in de Volkskrant hoe Thomassen de opkomst van die beweging tegen het establishment al in een boek uit 2000 voorspelde. Glimlachend en met gepaste trots: `Met de arrogantie van een bètawetenschapper, dat wel. Hij schreef dat mijn voorspelling - van een alfa nota bene - opvallend goed is uitgekomen.'

Hoe vertaal je die situatie van tien jaar geleden naar de populariteit van Wilders en de wekenlange onderhandelingen over een rechts kabinet?

`Enerzijds is het programma van de PVV volstrekt abject. Ik heb het op mijn bureau liggen. Afgrijselijk. Dat schuurt niet met de rechtsstaat; nee het is op onderdelen in flagrante strijd met de rechtsstaat. Ik begrijp alle aarzelingen in het CDA dus heel goed. Maar als je nu een coalitie met VVD, PvdA en CDA voorstelt, zit het hele politieke establishment weer in het midden. Iedereen die dan tegen is, komt bij extremen als de PVV uit.'

Hoe moet de formatie nu verder?

`Dat weet ik niet, ik kan ook geen koffiedik kijken. Als er een rechtse coalitie was gekomen, waren de tegenstellingen teruggedrongen tot links-rechts. Komt er een middencoalitie, dan ga je polariseren op een andere dimensie.'

Als het gespreksonderwerp wordt verschoven naar zijn eigen carrière reageert Thomassen verbaasd: 'Drieëndertig jaar. Niet te geloven, zo lang.' Hij kwam in 1977 als hoogleraar in dienst en kreeg samen met enkele anderen de taak de net nieuwe studie bestuurskunde vorm te geven. Enschede was toen nog de enige stad waar je bestuurskunde kon studeren. Hij stond jaren aan het hoofd van de vakgroep politicologie, een onderzoeksgroep die steevast als een van de beste uit visitaties kwam. In 2005 benoemde de UT hem tot universiteitshoogleraar, een eretitel die alleen hoogleraar vloeistoffysica Detlef Lohse ook draagt. Er is voldoende geld voor onderzoek beschikbaar en er zijn geen onderwijs- en bestuurlijke verplichtingen.

`Waarom ik dat werd? Dat moet je mij niet vragen. Ik weet het niet', antwoordt Thomassen bescheiden. Volgens de rector van die tijd, Henk Zijm, valt de eer alleen te beurt aan wetenschappers die op hun vakgebied `absolute wereldfaam' hebben opgebouwd. Thomassen knikt.

Hoe heb je het hier 33 jaar volgehouden?

`Een van de redenen dat ik hier nog steeds zit, is dat ik veel te danken heb aan de UT. Ze hebben me alle faciliteiten geboden, kon het onderzoek doen dat ik wilde doen. Ik heb het hier prima naar mijn zin gehad.'

Nooit de behoefte gehad elders te werken, in binnen- of buitenland?

`Je moet een thuisbasis hebben. Ik heb periodes in Harvard, Florence en Mannheim kunnen werken. Ik heb altijd m'n eigen plan kunnen trekken. Ik was vrij in mijn doen en laten en daardoor heb ik me hier altijd thuis gevoeld. Als ze me op de campus hadden opgesloten, was ik wel eerder weggeweest.

`Dat is opvallend, want ik heb maar weinig met techniek. Ik ben een maatschappijwetenschapper pur sang. In die zin had ik een moeizame relatie met de UT, ik pas niet in het profiel. Maar ik heb er heel lang in ieder geval geen last van gehad. Nu zie je dat de profilering weer is opgeschoven naar een technische universiteit. De maatschappijwetenschappen moeten zich daar naar schikken. Zo'n dienende rol had ik geen drie decennia lang volgehouden.'

Ervaren je collega's dat ook zo?

`Dat speelde wel even in het begin van de discussie over Route14. Toen dreigden mensen zich tweederangsburgers te gaan voelen. We hebben techniek en we hebben iets dat we eigenlijk niet willen hebben, maar we hebben het nou eenmaal en we moeten studenten trekken. Ik begrijp dat de universiteit zich wil profileren, maar wat volgens mij niet werkt is maatschappijwetenschappen volledig dienstbaar maken aan technologie. Tegenwoordig moet in iedere leerstoelopdracht iets staan over de relatie met techniek. Maar hoe meer beperkende voorwaarden je opneemt in een leerstoelomschrijving, hoe kleiner de vijver wordt waaruit je kunt vissen. Wat dat betreft is mijn lijfspreuk altijd geweest: `beleid is de vijand van kwaliteit'. Maar uiteindelijk wordt de soep niet zo heet gegeten als hij even leek te worden opgediend. Daar ben ik zelf het levende bewijs van. Juist toen de techniekprofilering doorzette, werd ik immers tot universiteitshoogleraar benoemd. Maar de filosofie, ja die wringt.'

Wat was de leukste periode?

`Op het gevaar af dat het nostalgisch klinkt: de beginjaren met de oprichting van bestuurskunde, eind jaren zeventig begin jaren tachtig. Pioniersjaren. Ik weet nog steeds niet waar ze het lef vandaan haalden om mij te benoemen. We waren een stel snotneuzen, maar kregen flinke verantwoordelijkheden. We zetten de eerste faculteit bestuurskunde van Nederland neer. Je ziet nu dat bestuurskunde als domein binnen de UT en daarbuiten minder zichtbaar is omdat we deel uitmaken van een groter geheel en bijna alle universiteiten inmiddels een opleiding bestuurskunde hebben.'

Wat ga je nu doen?

`Daar hoef ik voorlopig niet over na te denken. Ik heb een nulaanstelling en begeleid nog twee promovendi. Ik heb bovendien twee grote projecten die doorlopen. Eén gaat over de evaluatie van het functioneren van de democratie. Het andere is een internationaal vergelijkend onderzoek naar gedrag en opvattingen van kiezers.'

In 2002 interviewde UT-Nieuws je omdat je een lintje kreeg. Toen vertelde je dat je er niet erg gelukkig van zou worden als ze tegen je zouden zeggen: jij gaat morgen met FPU. Hoe is dat nu?

`Ik ben 1 september met pensioen gegaan en ik moet zeggen: het heeft geen enkele emotie bij me opgeroepen. Misschien ook omdat het echte afscheid pas de vierentwintigste is. Ik ben niet zo'n fanaat als sommige buitenlandse collega's die na hun pensioen nog volstrekt monomaan met hun vak bezig zijn. Er zijn ook andere dingen in het leven. Ik reis graag, dat hoop ik veel te gaan doen. Maar ik heb niets gepland, we moeten maar zien. Zoals gezegd, de eerste jaren kom ik wel door.'