Versplintering geen nieuw verschijnsel

De uitslag van de verkiezingen is een van de lastigste uit de Nederlandse geschiedenis, zegt hoogleraar politicologie Kees Aarts. Geen enkele coalitie ligt voor de hand, tegen elke vorm van samenwerking is wel wat in brengen. `Voorspellen welke kant het op gaat is voor een politicoloog niet te doen. Er speelt een ongrijpbare menselijke factor mee.'

`Deze verkiezingen hadden twee belangrijke functies: weerspiegelen wat er onder de kiezers leeft en de macht opnieuw verdelen. Het eerste is in ieder geval prima gelukt, maar de tweede fase gaat erg ingewikkeld worden', volgens Aarts. De uitslag maakt het vormen van een coalitie erg lastig, misschien wel moeilijker dan ooit in de Nederlandse electorale geschiedenis. Aarts: `In 1971 en 1972 was er ook sprake van een lastige uitslag, er was toen - net zoals nu - veel politieke versplintering. De coalitie die destijds gevormd werd, kwam niet overeen met de uitslag. Ook in de jaren vijftig was er soms sprake van een erg felle verkiezingsstrijd, maar de partijen moesten daarna wel met elkaar regeren. Dat ging niet gemakkelijk. Hoe dan ook, net als toen is het politieke landschap weer erg onoverzichtelijk. De economische crisis maakt bovendien dat er ingrijpende beslissingen moeten worden genomen.'

Aarts vindt het dan ook `ontzettend moeilijk' om iets te zeggen over mogelijke coalitievormingen. Het meest waarschijnlijk zou volgens hem de combinatie VVD-PVV met een aantal rechtse partijen - zoals het CDA en SGP - kunnen zijn. `Alleen ligt het niet voor de hand dat het CDA als grote verliezer in de regering gaat.'

En of een samenwerking tussen PVV en VVD soepel zal verlopen is ook nog maar de vraag. Aarts denkt bovendien dat Rutte in sommige opzichten misschien liever de PvdA als bondgenoot zou hebben. `De PVV heeft vrijwel geen bestuurlijke ervaring, de PvdA wel. Als ik kijk naar de kandidatenlijst van de PVV dan staan daar best wat mensen op met een degelijke maatschappelijke positie, maar het zijn ook volstrekt onbekenden in de politiek en het ontbreekt hen aan bestuurservaring.'

Mocht het desondanks toch tot een regering komen met de PVV en de VVD, dan acht Aarts de kans groot dat er snel weer verkiezingen zullen zijn, `omdat de situatie veel te instabiel is.' De hoogleraar heeft wel een voorbeeld van een ook onmogelijk ogende coalitie, die eind jaren zestig werd gevormd. `Dat was een kabinet onder minister-president De Jong, waarvan iedereen dacht: dat wordt niks. Uiteindelijk zat het kabinet - in alle rust - vier jaar en regeerde probleemloos.'

De politieke ontwikkelingen zijn dus moeilijk te voorspellen, juist omdat de menselijke factor een grote rol in speelt, aldus Aarts. In zijn eigen onderzoek richt hij zich vooral op de vraag hoe deze verkiezingen passen in vijftig jaar electorale geschiedenis van ons land. Aarts: `Versplintering is geen nieuw verschijnsel, maar hoe kunnen we daar beter mee omgaan? De kiesdrempel verhogen heeft voor Nederland niet het gewenste effect. Dat heeft namelijk onvoldoende invloed op die versplintering.' De politicoloog denkt dat de oplossing eerder gezocht moet worden in het gedrag van politieke leiders. `Zij zouden wat minder hun eigen partij voorop moeten stellen en meer de samenwerking moeten zoeken. Dan voorkom je situaties zoals nu.'

Kees Aarts (Foto: Gijs van Ouwerkerk)