Zeven vragen over het sociaal leenstelsel

Hoewel nog onduidelijk is of de overheid de studiefinanciering wil vervangen door een sociaal leenstelsel, werd er vorige week al wel in diverse studentensteden geprotesteerd tegen mogelijke plannen in die richting. Maar wat betekent het afschaffen van de basisbeurs eigenlijk? In ieder geval dat studenten een grotere studieschuld zullen opbouwen.

Wat is een sociaal leenstelsel?

Een stelsel waarbij je een lening aangaat en waarbij ervoor gezorgd wordt dat je die op een faire manier kunt aflossen. In de plannen waarover gesproken wordt, zou de basisbeurs - die nu een gift is als je binnen tien jaar je bul haalt - een lening worden. Het aflossen van de studieschuld gebeurt in een sociaal leenstelsel, als percentage van het inkomen (bijvoorbeeld 3 procent). Dat kan via de inkomstenbelasting. Mensen die veel verdienen betalen hun schuld sneller af dan iemand die na zijn studie een laag inkomen heeft. Dat betekent dat de einddatum flexibel is. De overheid kan besluiten dat er een einddatum komt, bijvoorbeeld dat je restschuld kwijtgescholden wordt als je 65 wordt of als je overlijdt. Je betaalt bovendien alleen je eigen schuld af.

Wat betekent zo'n sociaal leenstelsel voor mij als student?

Vrijwel alle studenten zullen aan het eind van hun studie een hogere schuld hebben. Dat schrikt af, maar lenen hoeft niet erg te zijn. De meeste studenten krijgen na hun opleiding een goede baan. Uit onderzoeken blijkt dat het private rendement van een studie in Nederland 4 tot 10 procent is. Over hun hele leven hebben afgestudeerden 4 tot 10 procent meer te besteden dan mensen die na hun vwo-diploma zijn gaan werken. Ook als rekening wordt gehouden met de collegegelden die studenten betalen en het feit dat zij 5 à 6 jaar niet werken.

Hoeveel levert afschaffen van de basisbeurs op?

In 2008 gaf de overheid 1 miljard euro uit aan de prestatiebeurs (basisbeurs plus aanvullende beurs) en nog eens 600 miljoen euro voor de OV-kaart. Als besloten wordt alles in een lening om te zetten, scheelt dat dus ruim anderhalf miljard euro. Een deel zou gebruikt kunnen worden voor het in stand houden of misschien zelfs verhogen van de aanvullende beurs. Dit kan een drempel wegnemen voor mensen uit de laagste inkomensgroepen die - geconfronteerd met een forse lening - wellicht besluiten niet te gaan studeren.

Wat pleit voor zo'n sociaal leenstelsel?

Nu dragen alle belastingbetalers bij aan de opleiding van elke student. De slager betaalt mee aan de studie van de tandarts, terwijl die tandarts later een veelvoud meer verdient dan de slager. In een sociaal leenstelsel betalen tandarts, advocaat, consultant, docent, enz. hun eigen studie. Althans deels, want de werkelijke kosten voor een opleiding zijn een stuk hoger dan het wettelijk collegegeld. De rest wordt nog steeds door de belastingbetaler opgehoest.

Wat zeggen tegenstanders?

Tegenstanders (in de politiek SP en GroenLinks) zijn bang voor leenangst en een minder toegankelijk hoger onderwijs. Dat kan worden voorkomen door wel te investeren in de aanvullende beurs voor mensen met lage inkomens, maar of dat zal gebeuren is onduidelijk. Ook studentenbond LSVB wijst erop dat door leenangst minder mensen zullen gaan studeren. De studentenacties van vorige week richtten zich verder met name tegen de onderwijsbezuinigingen in het algemeen. Men is bang dat het geld dat bezuinigd wordt niet terugvloeit naar het hoger onderwijs, maar bijvoorbeeld wordt gestopt in de aanleg van nieuwe wegen. De Nederlandse universiteiten, verenigd in de VSNU, kunnen zich het afschaffen van de basisbeurs nog wel voorstellen, maar willen dat elke euro die dat oplevert wordt geïnvesteerd in het hoger onderwijs.

Welke landen kennen een soortgelijk leenstelsel?

Er zijn een paar andere landen waar afgestudeerden hun eigen studieschuld naar draagkracht afbetalen. In Engeland lenen studenten alles. Over het deel van het jaarinkomen boven de vijftienduizend pond betalen ze 9 procent aflossing. Australië heeft een vergelijkbaar systeem met een lager drempelbedrag en oplopende aflossingspercentages vanaf 3 procent. Het Australische stelsel bestaat al lang en staat erom bekend dat studenten snel hun schuld terugbetalen. Hongarije kent een zogenaamd solidariteitsleenstelsel. De rijkste afgestudeerden lossen daar niet alleen hun eigen studieschuld af, maar ook een deel van de schuld van mensen die na hun studie niet in staat zijn hun eigen schuld terug te betalen.

Gaat zo'n leenstelsel er in Nederland komen?

Dat weet nog niemand. In de Tweede Kamer staan VVD, PvdA, D66 en in mindere mate het CDA er niet negatief tegenover. Volgens staatssecretaris De Jager (Economische Zaken) ligt er echter geen concreet plan om de basisbeurs af te schaffen. Plasterk wil niet op de zaken vooruitlopen. In mei maakt het kabinet de bezuinigingsvoorstellen bekend.

Met medewerking van CHEPS -wetenschapper Hans Vossensteyn (faculteit MB), die onderzoek doet naar de financiering van hoger onderwijs in een internationale context.